Transport kajaków na Mazurach: 40 lat temu z AS-TOUR a dzisiejsza logistyka

Drewniane wiosła i pociągi, czyli wspomnienia pilotów AS-TOUR z lat 80.

Wyobraź sobie: jest rok 1990, stoisz na peronie w Pisku z dwoma tobołami i czekasz na pociąg osobowy, który — jeśli akurat nie ma opóźnienia — dowiezie cię w okolice Krutyni. Na przyczepce za Żukiem leży stos ciężkich, składanych kajaków typu „pelikan", a ty wiesz, że za kilka godzin każdy z nich trzeba będzie złożyć ręcznie, element po elemencie, na polanie nad rzeką. Tak wyglądały początki organizacji spływów kajakowych na Mazurach. I tak właśnie zaczynało się AS-TOUR.

Kolej, ciężarówka, siła mięśni

Transport kajaków w tamtych czasach to była czysta logistyka wojskowa. Sprzęt jechał pociągiem albo wynajętą ciężarówką z plandeką — taką zwykłą, bez żadnych uchwytów ani systemów mocowania. Na miejscu piloci rozładowywali kajaki siłą mięśni, bo żadnych wózków transportowych czy przyczep z rolkami po prostu nie było. Dystans między stacją kolejową a brzegiem jeziora potrafił wynosić kilkaset metrów leśną ścieżką. Każdy kajak składany ważył kilkanaście kilogramów w torbie — i tych toreb na jedną grupę było kilkanaście.

Pelikany, czyli puzzle nad wodą

Kajaki składane — legendarni „pelikanie" — to był osobny rozdział. Ich montaż wymagał wprawy, cierpliwości i co najmniej dwóch par rąk. Szkielet z drewnianych i aluminiowych listew trzeba było precyzyjnie złożyć, a potem naciągnąć na niego gumowaną powłokę. Doświadczony pilot potrzebował na to mniej więcej 40 minut na jedną łódkę. Przy grupie dziesięcioosobowej oznaczało to, że montaż sprzętu pochłaniał pół dnia — zanim ktokolwiek w ogóle dotknął wiosłem wody. A wiosła? Drewniane, ciężkie, pęczniejące od wilgoci. Po tygodniu spływu potrafiły ważyć dwa razy tyle co na starcie.

Co to oznaczało dla turystów?

Przede wszystkim — spływ kajakowy w latach 80. i na początku 90. był przygodą totalną, zaczynającą się na długo przed wodowaniem. Trzeba było liczyć na siebie, pomagać pilotom przy rozładunku, uczyć się składać kajak. Nie było mowy o tym, żeby po prostu przyjechać, wsiąść i popłynąć. Ale właśnie z tych doświadczeń wyrosła filozofia AS-TOUR — żeby każdy kolejny sezon był dla kajakarzy łatwiejszy i przyjemniejszy niż poprzedni.

Dziś, kiedy rezerwujesz spływ Krutynią, na miejscu czeka na ciebie gotowy kajak z polietylenu lub poliestrowy, kamizelka w twoim rozmiarze i bus, który odwiezie cię z mety prosto pod auto. Ale warto pamiętać, że za tą wygodą stoją dekady prób, błędów i rozładowywanych w deszczu ciężarówek — bo właśnie stamtąd wzięło się to, co AS-TOUR oferuje po 35 latach: system, w którym ty zajmujesz się tylko wiosłowaniem.

Największe wyzwania i koszmary logistyczne dawnych spływów

Wyobraź sobie dworzec PKP w Warszawie, rok 1985. Na peronie stoi grupa studentów, a obok nich — rozłożone na chodniku aluminiowe szkielety składanych kajaków „Necko". Każdy waży ponad 30 kilogramów, a do tego dochodzą poszycia z brezentu zwinięte w ciasne rulony. Konduktor patrzy z niedowierzaniem, pasażerowie omijają stertę szerokim łukiem. To był standardowy początek mazurskiej przygody kajakowej w PRL-u i pierwszych latach transformacji.

Transport sprzętu na wodę stanowił absolutnie najtrudniejszy etap całego wyjazdu. Kto nie miał własnego samochodu — a w tamtych czasach to była większość kajakarzy — musiał polegać na kolei i autobusach PKS. Składany kajak w dwóch workach zajmował tyle miejsca, co trzech pasażerów, więc wsiadanie do zatłoczonego pociągu relacji Warszawa–Olsztyn bywało małą bitwą. Na miejscu czekała przesiadka do lokalnego PKS-u, którego rozkład jazdy miał luźny związek z rzeczywistością. Autobus mógł się spóźnić godzinę, mógł nie przyjechać wcale, a kierowca mógł odmówić zabrania „tego całego gratowia". Harmonogram spływu szedł na śmietnik już pierwszego dnia.

Ci, którzy mieli samochód, też nie mieli łatwo. Dedykowanych przyczep do przewozu kajaków praktycznie nie było na rynku. Kajaki wiązano na dachach trabantów i fiatów 126p sznurkami i gumowymi paskami. Na wyboistych mazurskich drogach gruntowych — a asfalt kończył się często kilka kilometrów przed rzeką — sprzęt skakał, ocierał się o bagażnik dachowy i pękał. Poliestrowe kadłuby wracały z transportu z rysami, a czasem z dziurami, które trzeba było łatać żywicą na polanie przed wodowaniem.

Na samej rzece problemy się nie kończyły. Cały dobytek — namiot, śpiwór, garnki, konserwy, zapas chleba na tydzień — musiał zmieścić się wewnątrz kajaka. Nie było wodoszczelnych worków Ortlieb ani lekkich namiotów z włókna szklanego. Kajakarze pakowali rzeczy w foliowe torby po nawozach sztucznych i wciskali je pod pokład. Przeładowany kajak siedział nisko na wodzie, reagował ospale na wiosło i przy każdym ostrzejszym zakręcie groził wywrotką. Na szlaku Krutyni, gdzie głębokość wynosi zaledwie 0,5–0,9 metra, taki obciążony kajak co chwilę szorował dnem po piaszczystych mieliznach.

Do tego dochodziły przenoski — odcinki, na których trzeba było wyciągnąć kajak z wody i przenieść go lądem. Przy 80-metrowej przenosce w Babiętach sam kajak to jedno, ale kajak wyładowany 40 kilogramami prowiantu i mokrym namiotem? To była robota dla dwóch dorosłych mężczyzn i solidna dawka przekleństw.

Improwizacja była normą. Zerwany mostek? Trzeba było obnosić. Zamknięty sklep w Ukcie? Kolacja z resztek. Deszcz namoczył mapę? Płynęło się z pamięci i intuicją. Nie było telefonów komórkowych, GPS-ów ani możliwości zadzwonienia po odbiór. Kto nie dotarł na umówiony punkt, ten czekał — czasem do następnego dnia.

Nowoczesna logistyka bagażowa, czyli mazurskie spływy XXI wieku

Kto pamięta czasy, gdy na spływ kajakowy jechało się pociągiem z rozkładanym kajakiem w płóciennym pokrowcu, ten wie, że samo dotarcie na start było osobną przygodą. Składany kajak potrafił ważyć 30–40 kg, a do tego dochodził namiot, śpiwór i prowiant na tydzień. Zanim w ogóle dotknąłeś wiosła, byłeś już wykończony. Dziś wygląda to zupełnie inaczej — i dobrze, bo dzięki temu więcej osób może odkryć radość płynięcia rzeką bez konieczności przechodzenia kursu surwiwalu.

Współczesne kajaki polietylenowe to zupełnie inna liga niż dawne składaki. Są lżejsze, praktycznie niezniszczalne i nie wymagają żmudnego montażu na brzegu. Firmy transportują je na specjalistycznych przyczepach wielokajakowych — jedna taka przyczepa zabiera nawet kilkanaście jednostek naraz. Kajak czeka na ciebie gotowy do wodowania w punkcie startu, a po spływie zostaje odebrany z mety. Ty przyjeżdżasz, siadasz i płyniesz.

Prawdziwą rewolucją jest jednak usługa lądowego transportu bagaży wzdłuż trasy. Na spływach wielodniowych — na przykład podczas kilkudniowego spływu Krutynią — nie musisz upychać w kajaku namiotu, materaca i zapasu jedzenia na cały wyjazd. Twoje torby jadą busem z biwaku na biwak i czekają na miejscu, zanim dopłyniesz do kolejnej stanicy. Płyniesz na lekko, z małym workiem żeglarskim, w którym masz wodę, przekąski i kurtkę przeciwdeszczową. To ogromna różnica w komforcie, szczególnie gdy podróżujesz z dziećmi albo po prostu wolisz cieszyć się rzeką zamiast walczyć z przeładowanym kajakiem.

Kolejny element nowoczesnej logistyki to systemy rezerwacyjne połączone z flotą busów. Kiedy planujesz spływ, możesz z góry ustalić, z którego punktu na szlaku chcesz zostać odebrany — i bus będzie tam dokładnie wtedy, gdy skończysz etap. W praktyce oznacza to, że startujesz i kończysz na prywatnych bazach organizatora, masz ogrodzony, monitorowany parking na samochód, a cała logistyka działa w systemie „od bazy do bazy". Nie musisz kombinować z dwoma samochodami ani prosić kogoś o podwózkę.

Warto też docenić drobiazg, który kiedyś był luksusem: kompletny sprzęt w cenie spływu. Kamizelki we wszystkich rozmiarach (łącznie z niemowlęcymi), dopasowane wiosła, a na życzenie — wodoszczelne worki Ortlieb czy beczki transportowe. Czterdzieści lat temu każdy element ekwipunku organizowałeś na własną rękę. Dziś wypożyczalnia kajaków dostarcza ci wszystko — od kajaka po fartuch przeciwbryzgowy — i odbiera po zakończeniu przygody.

Ta zmiana ma konkretną konsekwencję: spływ kajakowy przestał być sportem wyłącznie dla zaprawionych wyjadaczy, a stał się formą aktywnego wypoczynku dostępną dla każdego. Także dla tych, którzy nigdy wcześniej nie trzymali wiosła w ręku.